Polskie postępowanie cywilne zostało ukształtowane jako postępowanie kontradyktoryjne, czyli postępowanie w którym obowiązek zgromadzenia materiału dowodowego niemal w całości spoczywa na stronach. W myśl zasady kontradyktoryjności to strona jest gospodarzem procesu, natomiast rola sądu sprowadza się do oceny tego, co zaoferują strony tak w zakresie faktów jak i dowodów na ich poparcie.

Kodeks postępowania cywilnego zawiera katalog środków dowodowych, czyli środków, za pomocą których strona może udowodnić swoje twierdzenia i zarzuty. Nie jest on jednak zamknięty. Strona może zatem skorzystać z wszelkich możliwych sposobów dowodzenia, o ile są one adekwatne do udowodnienia danego twierdzenia i mają odniesienie do przedmiotu postępowania.
Jednym ze środków dowodowych jest opinia biegłego, czyli wezwanego przez sąd specjalisty w danej dziedzinie, który na żądanie sądu przygotowuje na piśmie lub ustnie opinię obejmującą kwestie określane przez k.p.c. mianem "wiadomości specjalnych" czyli wiedzy, której w danej dziedzinie nie posiada sąd. Opinia ta może być sporządzona zarówno przez biegłego wpisanego na listę stałych biegłych sądowych jak i przez specjalistę spoza takiej listy. Istotne jest bowiem sporządzenie opinii przez osobę wyznaczoną przez sąd w toku już trwającego postępowania cywilnego. Taka opinia ma walor dowodu z opinii biegłego w rozumieniu przepisów k.p.c..

Pojawia się natomiast pytanie o charakter prawny opinii sporządzonej przez biegłego na życzenie strony poza procesem, bądź przed jego wszczęciem bądź też w jego toku, ale bez inicjatywy sądu.

Zgodnie z art. 278 k.p.c. opinią biegłego jest tylko opinia sporządzona i złożona przez osobę wyznaczoną w tym celu przez sąd. Proceduralnie decyzja sądu o wyznaczeniu biegłego przyjmuje postać postanowienia, w którym sąd określa jakiej specjalności biegły ma wydać opinię oraz przedmiot opinii. Wszelkie opinie sporządzane poza procesem, a więc przez osoby nie powołane w tym celu przez sąd postanowieniem dowodowym, nie mają przymiotu dowodu z opinii biegłego w rozumieniu wskazanego wyżej przepisu i to nawet wówczas, gdy ich autorami są osoby wpisane na listę stałych biegłych sądowych prowadzoną przez prezesów właściwych sądów okręgowych.

O tym czy opinia specjalisty np. rzeczoznawcy majątkowego ma moc dowodu z opinii biegłego decyduje fakt sporządzenia jej przez specjalnie w tym celu wyznaczoną osobę. Osoba ta wskutek wydania postanowienia dowodowego zyskuje niejako "umocowanie" sądu do działania w procesie. Brak tego umocowania wyklucza możliwość nadania opinii sporządzonej przez specjalistę waloru dowodu w znaczeniu art. 278 k.p.c..

Nie oznacza to jednak, by opinia taka była bez znaczenia dla postępowania i nie miała żadnej roli w rozstrzygnięciu sprawy. Zgodnie z utrwaloną już linią orzeczniczą Sądu Najwyższego, ekspertyza pozasądowa, jeżeli strona złożyła ją do akt sprawy i zawnioskowała o potraktowanie jej jako dowodu, stanowi dowód z dokumentu prywatnego w rozumieniu art. 245 k.p.c., a więc dowód tego, że osoba która ją podpisała, złożyła oświadczenie zawarte w ekspertyzie. Powyższe nakłada na sąd rozstrzygający sprawę obowiązek uwzględnienia opinii pozasądowej i odniesienia się do niej w uzasadnieniu wyroku. Sąd winien poddać taką opinię ocenie co do wiarygodności i mocy dowodowej w ramach wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego i może ją uczynić podstawą rozstrzygnięcia sprawy.

Jeśli natomiast strona nie wnosi o przeprowadzenie dowodu z takiej opinii, a jedynie treść opinii czyni integralną częścią swego pisma procesowego, wówczas opinia ta winna być potraktowana jako własna argumentacja faktyczna i prawna strony poparta wiadomościami specjalnymi, co również obliguje sąd rozpoznający sprawę do jej rozważenia i zajęcia stanowiska. Należy zauważyć, iż wbrew pozorom opinia specjalisty sporządzona wyłącznie z inicjatywy strony może mieć i z reguły ma duże znaczenie dla przebiegu jak i wyniku samego procesu.

Opinia taka sporządzona jeszcze przed wszczęciem postępowania cywilnego pozwoli na w miarę precyzyjne ustalenie wartości przedmiotu sporu, czyli wysokości dochodzonego żądania. Często bowiem ani sama strona, ani jej profesjonalny pełnomocnik nie są w stanie samodzielnie określić wysokości np. odszkodowania za nienależyte wykonanie budynku mieszkalnego czy wycenić szkody doznanej wskutek uszkodzenia samochodu w wypadku komunikacyjnym. Trzeba pamiętać, że prawidłowe wskazanie wysokości roszczenia uchroni stronę inicjującą postępowanie, czyli powoda, od przegrania sprawy w części. Wprawdzie po przedstawieniu ekspertyzy przez biegłego powołanego przez sąd istnieje zawsze możliwość cofnięcia w części żądania pozwu jednak z punktu widzenia przepisów dotyczących obowiązku ponoszenia kosztów procesu, cofnięcie takie będzie równoznaczne z przegraniem sprawy w tym zakresie i w postanowieniu o kosztach sąd uwzględni to obciążając nimi w odpowiedniej wysokości stronę cofającą pozew.
Opinia biegłego pozasądowego ma również jeszcze inny aspekt przydatności dla sprawy. Otóż może ona stanowić podstawę do zakwestionowania ekspertyzy sporządzonej przez specjalistę powołanego postanowieniem sądu. Opinia przygotowana przez biegłego sądowego, jak każdy dowód w sprawie, podlega ocenie sądu z punktu widzenia wiarygodności i mocy dowodowej oraz przydatności dla sprawy. Zatem sam fakt sporządzenia opinii przez specjalistę przywołanego przez sąd nie czyni tej opinii niepodważalną i ostateczną, sąd dokonując bowiem jej oceny może w ogóle pominąć ją przy rozstrzygnięciu sprawy. Prawo do wypowiedzenia się co do opinii biegłego mają również strony. Dysponowanie przez stronę opinią "własnego" specjalisty może stanowić punkt odniesienia dla weryfikacji twierdzeń i wniosków opinii "sądowej" a co za tym idzie skutecznego podważenia jej wartości jako dowodu w sprawie. Stawiając zarzuty do ekspertyzy sporządzonej na żądanie organu procesowego, storna będzie mogła oprzeć się na opinii innego specjalisty nadając swym zarzutom konkretną wartość merytoryczną. Możliwość taka może przynieść stronie wymierne korzyści procesowe i uchronić ją od negatywnych konsekwencji pomyłki lub zwykłej nierzetelności specjalisty powołanego przez sąd.

Na zakończenie niniejszych rozważań należy jeszcze wskazać, iż przepisy kodeksu postępowania cywilnego przewidują możliwość przyznania stronie korzystającej z usług biegłego powołanego własnym sumptem zwrotu kosztów sporządzenia takiej opinii o ile strona wykaże, że był to koszt niezbędny do celowego dochodzenia praw. W każdej sprawie kwestia zwrotu kosztów takiej opinii będzie się kształtowała indywidualnie.