Ustawa z dnia 28 lipca 2005 roku o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, choć obowiązuje krótko, bo dopiero od 2 marca bieżącego roku, doczekała się wielu krytycznych głosów, a co za tym idzie, licznych propozycji zmian. Niektóre z nich będą miały charakter redakcyjny, jednak zdecydowana większość to zmiany normatywne. Oczywiście o tym, czy zmiany te ostatecznie wejdą w życie zdecyduje Sejm, jednak już dziś warto zapoznać się z niektórymi propozycjami nowelizacyjnymi, które mogą być przydatne przy dokonywaniu wykładni przepisów tej ustawy w brzmieniu aktualnie obowiązującym.

Jeden z projektów nowelizacji ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych został przygotowany w Ministerstwie Sprawiedliwości. Wśród kilkunastu zmian, których wprowadzenie proponuje Ministerstwo, jest propozycja odmiennego uregulowania zasad pobierania opłaty sądowej za rozpoznanie sprawy w postępowaniu upominawczym. Postępowanie upominawcze ma służyć szybkiemu rozpoznaniu sprawy, w której dochodzone przez powoda roszczenie nie budzi wątpliwości co do swej zasadności w świetle twierdzeń przytoczonych w uzasadnieniu pozwu i powołanych na ich poparcie dowodów. Ze względu na mniejszy nakład pracy sądu przy rozpoznawaniu spraw w postępowaniu upominawczym (sąd nie wyznacza rozprawy, lecz rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym), opłata od pozwu zarówno pod rządami poprzedniej jak i aktualnie obowiązującej ustawy była i jest niższa od opłaty normalnie pobieranej przy wnoszeniu pozwu. Artykuł 19 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych stanowi w ustępie drugim, iż od pozwu w postępowaniu upominawczym, z wyłączeniem spraw podlegających rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym, pobiera się czwartą część opłaty. Dopiero w razie wniesienia przez pozwanego sprzeciwu, czyli swego rodzaju środka zaskarżenia, sąd wzywa powoda do uiszczenia opłaty uzupełniającej w wysokości pozostałych trzech czwartych części opłaty pełnej.

Opłacanie pozwu w sprawach rozpoznawanych w postępowaniu upominawczym, od czasu wejścia w życia nowej ustawy "kosztowej", nastręcza jednak wiele trudności, a to z dwóch powodów. Po pierwsze, o tym czy sprawa zostanie rozpoznana w tym postępowaniu decyduje sąd, nie zaś sama strona, która może jedynie przewidywać z mniejszym lub większym prawdopodobieństwem, iż ten właśnie tryb zostanie wybrany przez sąd. Zatem wnosząc pozew do sądu, powód nie ma pewności, czy sprawa na pewno zostanie rozpoznana w postępowaniu uproszczonym. Po drugie natomiast, wraz z wejściem w życie ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, znowelizowano kodeks postępowania cywilnego wprowadzając art. 1302, zgodnie z którym pisma procesowe wnoszone przez tzw. profesjonalnego pełnomocnika, a w sprawach gospodarczych również przez powodów przedsiębiorców występujących samodzielnie, które nie zostały należycie opłacone, przewodniczący zwraca stronie bez wzywania o uiszczenie opłaty. Oznacza to, że przedsiębiorca w postępowaniu gospodarczym lub profesjonalny pełnomocnik w każdej sprawie, uiszczając opłatę od pozwu w wysokości jednej czwartej opłaty należnej, spodziewając się jej zakwalifikowania do postępowania upominawczego, może narazić się na zwrot pozwu o ile zdaniem sądu właściwe będzie postępowanie zwykłe. Nabiera to szczególnego znaczenia w sytuacji, gdy pozew został złożony tuż przed upływem okresu przedawnienia lub gdy przed jego wniesieniem sąd udzielił powodowi zabezpieczenia.
Zdaniem autorów projektu zmian do ustawy o kosztach, panaceum mającym zaradzić występującym w praktyce problemom z uiszczaniem opłaty sądowej od pozwu w postępowaniu upominawczym, będzie wprowadzenie obowiązku uiszczania zamiast opłaty częściowej, opłaty pełnej tak jak w postępowaniu zwykłym. Nie oznacza to jednak podrożenia postępowania upominawczego, lecz zmianę samego sposobu pobierania opłaty za rozpoznanie sprawy w tym postępowaniu. Proponowany sposób pobierania opłaty jest następujący, zamiast dopłacania przez powoda pozostałej części opłaty w razie wniesienia przez pozwanego sprzeciwu, to sąd będzie zwracał powodowi "nadmiernie" uiszczony wpis, gdy nakaz upominawczy uprawomocni się. Ostatecznie więc postępowanie upominawcze nadal będzie postępowaniem tańszym z tym jednak, że trzeba będzie więcej na nie wyłożyć.

Czy zmiana ta jest zmianą "na lepsze"? Z punktu widzenia profesjonalnych pełnomocników i przedsiębiorców na pewno tak, wyeliminowane zostanie bowiem ryzyko narażenia się na negatywne konsekwencje zwrotu pozwu. Jeśli jednak chodzi o samych powodów, którzy bezpośrednio będą ponosić ciężar uiszczania opłaty w pełnej wysokości, raczej będzie to zmiana na gorsze. Przede wszystkim uderzy ona w przedsiębiorców mających ilościowo dużo spraw o charakterze czysto windykacyjnym, czyli tzw. zwykłych spraw "o zapłatę". Nakład środków, które trzeba będzie wyłożyć na rozpoczęcie sprawy wzrośnie trzykrotnie, co może, zwłaszcza przy wysokich należnościach, stanowić dotkliwe i poważne obciążenie finansowe. Wprawdzie w razie uprawomocnienia się upominawczego nakazu zapłaty opłata zostanie zwrócona, ale przez pewien czas (zważywszy na obciążenie sądów ilością rozpoznawanych spraw) powód będzie pozbawiony nawet dość znacznej części swoich aktywów. Trzeba też pamiętać, że taki system ponoszenia i rozliczania opłat sądowych spowoduje znaczne obciążenie działów finansowych sądów, co przy dotychczasowej obsadzie osobowej, zdecydowanie wydłuży czas oczekiwania na zwrot nadpłaconej opłaty.

Opisana wyżej zmiana ma w zamyśle jej autorów usprawnić postępowanie, gdyż poza wyeliminowaniem ryzyka zwrotu pozwu z powodu jego nienależytego opłacenia, usuwa również konieczność wzywania powoda do uiszczenia wpisu uzupełniającego w razie wniesienia przez pozwanego sprzeciwu. O ile pierwszy argument rzeczywiście zasługuje na aprobatę, o tyle drugi już nie, bowiem wbrew przekonaniu projektodawców zmiana wcale nie przyczyni się do przyspieszenia postępowania. Wezwanie do uiszczenia wpisu uzupełniającego powód otrzymuje wraz z wezwaniem do ustosunkowania się do twierdzeń pozwanego podniesionych w sprzeciwie. Bieg terminu do uiszczenia opłaty i ustosunkowania się do sprzeciwu upływa równolegle, zatem czas, który minie od momentu wniesienia sprzeciwu do pierwszej rozprawy nie ulegnie skróceniu, gdyż nawet mimo wcześniejszego uiszczenia opłaty, sąd i tak będzie oczekiwał na pismo procesowe powoda lub na bezskuteczny upływ czasu zakreślonego do jego złożenia. W tym więc względzie proponowana zmiana raczej nie wpłynie wymiernie na przyspieszenie postępowania sądowego po wniesieniu sprzeciwu.

Być może do czasu uchwalenia proponowanej przez Ministerstwo Sprawiedliwości nowelizacji pojawią się jeszcze innej pomysły na poprawę ustawy w opisanym wyżej zakresie i uda się znaleźć "złoty" i a przede wszystkim sprawny i skuteczny sposób opłacania pozwu w postępowaniu upominawczym.