Za moment skutecznego złożenia oświadczenia woli składanego innej osobie uznaje się chwilę, w której oświadczenie woli zostało adresatowi doręczone. W prawie polskim bowiem, spośród różnych teorii sformułowanych na temat skuteczności złożenia oświadczenia woli innej osobie, w art. 61 Kodeksu cywilnego ustawodawca jednoznacznie opowiedział się za teorią doręczenia. Doręczenie jest więc zgodnym z przepisami prawa umożliwieniem określonej osobie zapoznania się z treścią przeznaczonej dla niej korespondencji.

Aby przedstawić zasady warunkujące skuteczność doręczeń pism sądowych dla osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą, niezbędne jest przedstawienie dwóch kluczowych dla tej tematyki pojęć, mianowicie przedsiębiorcy i działalności gospodarczej. Są one zdefiniowane w ustawie z dnia 2 lipca 2004 roku o swobodzie działalności gospodarczej (t. jedn. Dz. U. z 2007 r. Nr 155, poz. 1095 ze zm., zwana dalej SwobDziałGospU).

W myśl art. 4 wyżej cytowanej ustawy, „przedsiębiorcą jest osoba fizyczna, osoba prawna i jednostka organizacyjna niebędąca osobą prawną, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną – wykonująca we własnym imieniu działalność gospodarczą. Za przedsiębiorców uznaje się też wspólników spółki cywilnej w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej.” Natomiast działalność gospodarcza to zarobkowa działalność wytwórcza, budowlana, handlowa, usługowa oraz poszukiwanie, rozpoznawanie i wydobywanie kopalin ze złóż, jak również działalność zawodowa wykonywana w sposób ciągły i zorganizowany (art. 2 SwobDziałGospU).

Jednoznacznie należy stwierdzić, iż do osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą nie mają zastosowania takie same reguły, jak do przedsiębiorców i wspólników spółek handlowych, wpisanych do rejestru sądowego, do których pisma procesowe, zgodnie z art. 133 § 2 a Kodeksu postępowania cywilnego, (KPC) doręcza się na adres podany w rejestrze, chyba że strona wskazała inny adres do doręczeń.

Zgodnie z art. 139 § 3 KPC, pisma dla osób fizycznych prowadzących działalność gospodarczą na podstawie wpisu do ewidencji działalności gospodarczej w razie niemożności doręczenia w sposób przewidziany w artykułach poprzedzających z uwagi na nieujawnienie w ewidencji w przypadku osób fizycznych miejsca zamieszkania i adresu – pozostawia się w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia, chyba że nowe miejsce zamieszkania i adres są sądowi znane.

Zatem w przypadku osób fizycznych mowa jest o adresie, ale także o miejscu zamieszkania. Adres z kolei może być utożsamiany z miejscem zamieszkania, jedynie w sytuacji, gdy adresat rzeczywiście tam mieszka (postanowienie SN z dnia 22 marca 1995 roku, II CRN 4/95, LEX nr 50590). Przepis ten jednoznacznie wskazuje, iż doręczenie pisma następuje na adres zamieszkania pozwanego ujawniony w ewidencji działalności. Przepis art. 139 § 3 KPC w poprzednim brzmieniu umożliwiał doręczanie pismo procesowych na adres prowadzenia działalności, jednakże jego nowelizacja ostatecznie rozwiewa te wątpliwości.

Potwierdzenie powyższego znaleźć możemy w uchwale Sądu Najwyższego z 18 grudnia 1992 roku (sygn. III CZP 152/92), który uznał, że także w postępowaniu przed sądem gospodarczym to osoba, a nie firma ma zdolność sądową. Podobne stanowisko reprezentuje Sąd Najwyższy w postanowieniu z 26 stycznia 1993 roku (sygn. II CRN 74/92), w którym czytamy, iż pozew skierowany przeciwko osobie fizycznej prowadzącej działalność gospodarczą powinien wskazywać miejsce zamieszkania tej osoby, a nie miejsce prowadzenia działalności.

Nadmienić należy, iż doręczanie pism sądowych osobom fizycznym na adres zamieszkania wiąże się ściśle z obowiązkiem wskazania tego adresu lub jego aktualizacji w przypadku zmiany. Kwestię tę reguluje ustawa z dnia 19 listopada 1999 r. Prawo działalności gospodarczej (Dz. U. z 1999 r., Nr 101, poz. 1178, z późn. zm, zwana dalej PrawoDziałGospU) w obowiązującej jeszcze szczątkowej wersji, t.j. art. 7a do 7i . (przepisy te stracą moc wraz z wejściem w życie rozdziału 3 SwobDziałGospU z dniem 1 lipca 2011 r.) Mianowicie - osoba fizyczna we wniosku o wpis do ewidencji działalności gospodarczej zobowiązana jest do podania m. in. adresu zamieszkania, a także do zawiadomienia organu ewidencyjnego o zmianie tego adresu (art. 7d).

Konsekwencją zaniechania powyższych obowiązków jest – w myśl znowelizowanego art. 139 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego - pozostawienie pisma w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia, jednak tylko wówczas, gdy strona uprzednio pouczona o obowiązku zawiadamiania sądu o każdej zmianie adresu zamieszkania, tak opisanej powinności uchybiła. Jeżeli tego pouczenia nie udzielono, to tym samym brak jest podstawy do przyjęcia skuteczności doręczenia przesyłki – takie stanowisko zaprezentował Sąd Apelacyjny w Szczecinie w postanowieniu z dnia 31 stycznia 2006 roku (sygn. I ACZ 93/06).

Nowelizacja art. 139 § 3 KPC polega na objęciu zakresem przepisu także osób fizycznych. Dotychczas przepis dotyczył bowiem wyłącznie osób prawnych i organizacji podlegających wpisowi do rejestru. Nowelizacja natomiast spowodowała, że to przedsiębiorca, a nie jego przeciwnik, został obciążony skutkami nieujawnienia w ewidencji zmian.

Warto w tym miejscu zaznaczyć, że art. 139 § 4 KPC ma zastosowanie wyłącznie do przedsiębiorcy podlegającego wpisowi do Krajowego Rejestru Sądowego. Nie ma zatem zastosowania do przedsiębiorcy – osoby fizycznej wpisanej do ewidencji działalności gospodarczej. Należy zatem stwierdzić istnienie luki prawnej i niekonsekwencji legislacyjnej ustawodawcy.

Tym bardziej, że zgodnie z treścią art. 29 ust 3 pkt 5 SwobDziałGospU, który miał wejść w życie 31 marca 2009 r., a wskutek nowelizacji nigdy nie obowiązywał, decyzja o wpisie miała zawierać pouczenie o skutkach zaniedbania obowiązkowi ujawnienia w ewidencji zmian adresu. Tym samym ustawodawca uzupełnił treść normy zawartej w art. 139 §4 KPC przez treść normy z art. 29 ust 3 pkt 5 SwobDziałGospU.

Obecny stan prawny zdefiniowany jeszcze przez przepisy ustawy PrawoDziałGospU (art. 7a do art. 7i ) nie przewiduje już jednak takiego pouczenia. Organy prowadzące ewidencję działalności gospodarczej nie pouczają zatem przedsiębiorcy o skutkach wynikających z zaniedbania obowiązkowi określonemu w treści art. 139 §3 KPC.

Sytuacja ulegnie zmianie wraz z wejściem w życie przepisów o Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej (CEIDG). Przepisy te co prawda również nie przewidują już stosownego obowiązku pouczenia przedsiębiorcy o skutkach nieujawnienia zamian w rejestrze, wynika to jednak z tego, że wpis będzie polegał na wprowadzeniu do systemu informatycznego danych podlegających wpisowi i będzie dokonany z chwilą zamieszczenia danych w CEIDG, nie później niż następnego dnia roboczego po dniu wpływu wniosku o wpis (art. 25 ust 3 SwobDziałGospU). Wpis nie będzie już zatem decyzją administracyjną, a jedynie czynnością techniczną.

Powyższe jest także wynikiem objęcia „nowej” ewidencji zasadą jawności materialnej i wiarygodności. (art. 33 SwobDziałGospU). Wprowadzone zostanie zatem domniemanie prawdziwości wpisów do CEIDG. Oznacza to, że przedsiębiorca nie będzie mógł się zasłaniać już zmianą danych zawartych we wpisie, chyba że będą one znane osobie trzeciej.

Obecnie brakuje zatem stosownych przepisów przejściowych w obowiązującej jeszcze ustawie Prawo działalności gospodarczej, które korelowałyby z treścią art. 139 §4 KPC Zdecydowanie zatem niezbędna jest stosowna nowelizacja obowiązujących przepisów do dnia wejścia w życie CEIDG.

Reasumując powyższe, doręczanie pism sądowych osobom fizycznym prowadzącym działalność gospodarczą następuje według zasad przewidzianych dla osób fizycznych, a spośród sposobów doręczania wyróżniamy doręczenie „właściwe” oraz doręczenie „zastępcze”.

W art. 133 § 1 KPC wyrażona została zasada osobistego i bezpośredniego dokonywania doręczeń osobom fizycznym. W pierwszej kolejności doręczenia powinny być dokonywane w mieszkaniu adresata, przy trudnościach z doręczeniem pod adresem zamieszkania doręcza się w miejscu pracy, a wobec braku możliwości doręczania pism w powyższy sposób, można je doręczyć adresatowi tam, gdzie się go zastanie.

Natomiast doręczanie pism do rąk innej osoby niż adresat ma charakter zastępczy. Zgodnie z brzmieniem art. 138 § 1 KPC, „jeżeli doręczający nie zastanie adresata w mieszkaniu, może doręczyć pismo sądowe dorosłemu domownikowi, a gdyby go nie było - administracji domu, dozorcy domu lub sołtysowi, jeżeli osoby te nie są przeciwnikami adresata w sprawie i podjęły się oddania mu pisma”. Zwrócić jednak należy uwagę na fakt, że skuteczność zastępczego doręczenia uzależniona jest od tego, czy adres osoby, do której przesyłka jest skierowana, jest prawidłowy. Dodatkowo, doręczenie zastępcze musi przebiegać według ściśle określonych reguł. Jedną z nich sformułował Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 2 lutego 2002 roku (IV CZ 124/06), a polega ona na doręczaniu zastępczym tylko i wyłącznie do rąk dorosłego domownika. Dorosłym, zgodnie z art. 138 § 1 KPC jest osoba pełnoletnia. Zdarzyć się może sytuacja, w której dorosły domownik podejmie się oddania pisma, ale w rzeczywistości pismo to nie trafi do rąk adresata. Wówczas adresat pisma może obalić domniemanie doręczenia pisma i dowodzić, że pisma nie otrzymał i o nim nie wiedział, ponieważ osoba, do rąk której zastępczo doręczono pismo, nie oddała mu pisma. Takie stanowisko zaprezentował Sąd Najwyższy w postanowieniu z 4 września 1970 roku (sygn. I PZ 53/70).

Rozważenia wymaga również sytuacja, gdy nie jest możliwe doręczenie zwykłe i zastępcze, albo gdy adresat lub jego domownik odmawiają przyjęcia pisma. Tę kwestię reguluje art. 139 § 1 i 2 KPC w zw. z § 9 ust. 1 rozporządzenia z 17 czerwca 1999 roku w sprawie szczegółowego trybu doręczania pism sądowych przez pocztę w postępowaniu cywilnym. Przesyłkę przechowuje się w pocztowej placówce oddawczej, wraz z pokwitowaniem odbioru, przez 7 dni. Jeżeli adresat nie zgłosi się po odbiór przesyłki w terminie określonym w ww. terminie, pocztowa placówka oddawcza wysyła powtórne zawiadomienie o możliwości jej odbioru, zaś na przesyłce umieszcza odcisk datownika i dokonuje adnotacji o ponownym awizowaniu; w zawiadomieniu tym określa siedmiodniowy termin do odebrania przesyłki, licząc go od dnia umieszczenia zawiadomienia w skrzynce do doręczania korespondencji bądź na drzwiach mieszkania adresata lub w innym widocznym miejscu.

Istnieje także możliwość doręczania pism sądowych na adres skrytki pocztowej. Taką możliwość przewiduje art. 135 § 2 KPC, z tym jednak zastrzeżeniem, że taki sposób doręczenia może być praktykowany tylko i wyłącznie na wniosek strony.