Mimo, iż orzeczenie winy w wyroku rozwodowym ma nie tylko doniosłość etyczną, moralną, ale przede wszystkim pociąga za sobą poważne konsekwencje prawne, to na próżno szukać w k.r.o. jej definicji. Dlatego też, dla wyjaśnienia pojęcia winy, sięgnąć należy do teorii prawa cywilnego, wypracowanej na gruncie art. 415 w zw. z art. 425 k.c.

Cywilistyczna koncepcja winy wskazuje na jej dwa elementy, tj. bezprawność postępowania, stanowiąca przedmiotową cechę czynu sprawcy, oraz winę w znaczeniu subiektywnym, będącą elementem psychicznym, polegającym na nagannej decyzji podmiotu zrealizowania danego zachowania¹. To dwuelementowe pojęcie winy zostało w pełni przyjęte zarówno przez większość doktryny prawa rodzinnego, jak i przez judykaturę.

Bezprawność – co do zasady – ujmowana jest jako sprzeczność z ustawą lub zasadami współżycia społecznego. Należy w tym miejscu zwrócić uwagę, iż na gruncie prawa rozwodowego w kwestii orzekania winy obowiązują przepisy Kodeksu cywilnego o wyłączeniu bezprawności, tj. w szczególności działanie w ramach obrony koniecznej, w stanie wyższej konieczności, dozwolona samopomoc, a także zgoda poszkodowanego uchyla bezprawność działań ingerujących w sferę jego dóbr, w takim zakresie, w jakim poszkodowany może dysponować naruszonymi dobrami². Zgodnie z wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 13 maja 2005 r. (sygn. I ACa 2184/04), sytuacją wyłączającą bezprawność jest opuszczenie przez małżonka domu wraz z dziećmi w sytuacji poważnego zagrożenia wynikającego z postępowania drugiego małżonka.

Element subiektywny z kolei odnosi się do przewidywania i woli. Zarówno przewidywanie, jak i wola zakładają u sprawcy istnienie normalnego działania jego funkcji psychicznych, pozwalających na właściwe rozeznanie znaczenia i skutków swego zachowania, tak więc winę może ponosić tylko osoba poczytalna i dojrzała psychicznie³. Nie można więc przypisać winy małżonkowi, gdy po jego stronie brak było świadomości działania albo wchodzą w grę okoliczności niezależne od postępowania i woli małżonka.

Na płaszczyźnie prawa rozwodowego rozróżnia się zarówno winę umyślną, gdzie sprawca ma świadomość szkodliwego skutku swego zachowania i celowo do niego zmierza (dolus directus) lub co najmniej godzi się na jego wystąpienie (dolus eventualis), jak i nieumyślną, gdzie sprawca mimo, iż przewiduje możliwość wystąpienia szkodliwego skutku, to bezpodstawnie przypuszcza, że zdoła go uniknąć, albo w ogóle nie przewiduje wystąpienia negatywnych skutków swego zachowania, choć powinien i może je przewidzieć.

Wina w prawie rozwodowym może mieć nie tylko różne postacie, ale także może być zróżnicowana z punktu widzenia jej natężenia. Przepisy k.r.o. nie wprowadzają jednak rozróżnienia stopnia winy małżonków. Zgodnie bowiem z utrwalonym orzecznictwem małżonek, który zawinił nawet w znikomym stopniu, także będzie uznany za współwinnego rozkładu pożycia, nawet jeśli drugi małżonek dopuścił się wielu, i to dużo cięższych przewinień. Niedopuszczalna jest bowiem kompensacja wzajemnych przewinień (orzeczenie SN z dnia 24 marca 1959 r., sygn. IV CR 972/57). Zatem w wyroku rozwodowym Sąd nie może dokonać oceny stopnia winy. Zgodnie jednak z orzeczeniem Sądu Najwyższego z dnia 17 września 1957 r. (sygn. I CR 913/56) nic nie stoi na przeszkodzie, aby Sąd stopień winy określił w uzasadnieniu wyroku.

Odnosząc więc cywilistyczną koncepcję winy do prawa rozwodowego, w przypadku rozkładu pożycia Sąd powinien w pierwszej kolejności ustalić, że występuje sprzeczność zachowania się albo postępowania małżonka z normami prawnymi lub zasadami współżycia, określającymi obowiązki małżonków, a sprzeczności tej towarzyszy umyślność lub niedbalstwo tego małżonka⁵. Obowiązkiem Sądu jest ponadto ustalenie, czy między opisanym wyżej zachowaniem się lub postępowaniem małżonka, a powstałym rozkładem pożycia małżeńskiego istnieje związek przyczynowy.

Jak wspomniano powyżej, wina w prawie rozwodowym odrywa doniosłą rolę na kilku płaszczyznach. Na pierwszy plan wysuwa się, wyrażona w art. 56 § 3 k.r.o., zasada rekryminacji polegająca na zakazie orzekania rozwodu, gdy domaga się go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia. Od tej zasady przewidziano jednakże dwa wyjątki, które przywracają dopuszczalność rozwodu. Pierwszym z nich jest zgoda na rozwód wyrażona przez małżonka niewinnego rozkładu pożycia, drugim natomiast ustalenie przez Sąd, iż odmowa zgody na rozwód jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego. Bez wątpienia uznać należy zasadę rekryminacji za swoistego rodzaju hamulec przeciwdziałający niebezpieczeństwu samowolnego zrywania związków małżeńskich i lekkomyślnego traktowania obowiązków wynikających z ich zawarcia. W literaturze prawniczej podnosi się, że wprowadzenie do prawa rozwodowego zasady rekryminacji jest przejawem akceptacji paremii: nemo turpitudinem suam allegans audiatur, będącej wyrazem negatywnej oceny uzyskiwania korzyści z postępowania nagannego⁵.

Oprócz wspomnianej wyżej zasady rekryminacji, element winy ma również bardzo istotne znaczenie przy określaniu obowiązku alimentacyjnego względem byłego małżonka. Obowiązek ten jest bowiem uzależniony od orzeczenia braku takiej winy po obu stronach, wspólnej winy oraz winy wyłącznej tylko jednego z małżonków.

W świetle art. 60 k.r.o. obowiązek alimentacyjny małżonków po rozwodzie może przybrać dwie postacie. Pierwsza z nich dotyczy sytuacji, kiedy uprawnionym do alimentów jest małżonek rozwiedziony, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, jeśli znajduje się on w niedostatku. Drugą, szerszą postacią jest natomiast obowiązek alimentacyjny określony w art. 60 § 2 k.r.o., który aktualizuje się, gdy w wyroku rozwodowym orzeczono, że winę rozkładu pożycia małżeńskiego ponosi tylko jeden z małżonków, a rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie sytuacji materialnej małżonka niewinnego. W takim przypadku, Sąd na żądanie małżonka niewinnego, może orzec, że małżonek wyłącznie winny obowiązany jest przyczyniać się w odpowiednim zakresie do zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb małżonka niewinnego, chociażby ten nie znajdował się w niedostatku.

Istotne pogorszenie sytuacji materialnej, o którym mowa w powyżej przytoczonym przepisie, polega – zdaniem J. Gwiazdomorskiego – zarówno na zmniejszeniu pozostających w dyspozycji małżonka środków jak i na zwiększeniu zakresu jego usprawiedliwionych potrzeb, przy czym zwiększenie potrzeb może polegać nie tylko na zwiększeniu potrzeb dotychczasowych, ale także na powstaniu potrzeb nowych, związanych ze zmianą sytuacji życiowej po orzeczeniu rozwodu⁶. Należy jednakowoż zaznaczyć, iż aktualizacja obowiązku alimentacyjnego małżonka winnego nie może nastąpić w wypadku, gdy jego sytuacja materialna byłaby gorsza niż sytuacja materialna małżonka niewinnego⁷.

Należy dodatkowo zwrócić uwagę, iż w przypadku złożenia przez strony wniosku o zaniechanie orzekania o winie, art. 60 § 2 k.r.o nie będzie miał zastosowania. Taki wniosek stron jest bowiem wiążący dla sądu, a zaniechanie orzekania o winie jest w tym wypadku obligatoryjne. Wynikają z niego skutki takie, jak gdyby żaden z małżonków nie ponosił winy.

Warto w tym miejscu zaznaczyć, że obowiązek alimentacyjny nie trwa wiecznie. Wygasa wraz ze śmiercią małżonka uprawnionego lub zobowiązanego, a także w przypadku zawarcia przez małżonka uprawnionego nowego związku małżeńskiego. Ponadto, jeżeli zobowiązanym do alimentacji jest małżonek, który nie został uznany za winnego rozkładu pożycia, w stosunku do małżonka, który także nie ponosi winy rozkładu, to obowiązek alimentacyjny wygasa z upływem lat pięciu od orzeczenia rozwodu. Termin ten, w wyjątkowych przypadkach, może zostać przedłużony przez sąd na podstawie pozwu złożonego przez małżonka uprawnionego. Ograniczenie w czasie obowiązku alimentacyjnego nie występuje natomiast w przypadku, gdy zobowiązanym do alimentacji jest małżonek, który ponosi winę rozkładu pożycia i to niezależnie, czy zobowiązany jest w stosunku do małżonka, który jest współwinny, czy też w stosunku do małżonka, który winy rozkładu pożycia nie ponosi.

Orzeczenie winy w wyroku rozwodowym może mieć także doniosłość prawną wykraczającą poza ramy prawa rodzinnego. Stwierdzenie bezprawności postępowania w sferze praw i obowiązków małżeńskich może bowiem stanowić w niektórych przypadkach jedną z przesłanek aktualizujących odpowiedzialność w sferze prawa deliktowego lub karnego.

Co ważne - jeżeli wyrok orzekający rozwód nie zawierał rozstrzygnięcia dotyczącego winy, nie można o winie rozstrzygać w osobnym procesie, bowiem kwestia winy w rozkładzie pożycia może być rozstrzygnięta jedynie w wyroku rozwodowym. Natomiast pominięcie w wyroku rozwodowym rozstrzygnięcia o winie, mimo że strony nie żądały zaniechania ustalania winy, daje podstawę – na gruncie art. 351 § 1 k.p.c. – do złożenia wniosku o uzupełnienie wyroku.

Należy mieć świadomość, iż sprawy rozwodowe, w których wniesiono pozew o rozwód z orzeczeniem w kwestii winy, toczą się zdecydowanie dłużej, niż sprawy bez orzekania o winie. Winę bowiem należy udowodnić, co wiąże zazwyczaj z długim postępowaniem dowodowym, podczas którego dochodzi do wzajemnego ujawniania przed sądem, intymnych i często krępujących dla rozwodzących się małżonków spraw dotyczących ich związku. Burzliwe i ciągnące się w czasie rozwody są również z tego powodu większym obciążeniem psychicznym dla dzieci, i to niezależnie od ich wieku.

Mikołaj Maźwa, Lidia Murkowska

¹Komentarz do Kodeksu cywilnego. Księga trzecia. Zobowiązania, pod red. G. Bieńka, t. I, Warszawa 2002, s. 222-225
²M. Supera, Wina i rozwód, Palestra, Nr 7-8 z 2008 r., str. 106
³K. Gromek, Winni, czy niewinni, czyli kilka uwag o sądowym badaniu winy stron w procesie rozwodowym, Monitor Prawniczy z 2007 r., Nr 2, s. 109,
⁴S. Szer, Prawo rodzinne, Warszawa 1966, s. 164
⁵System prawa prywatnego. Prawo rodzinne i opiekuńcze, Tom 11, pod red. T. Smyczyńskiego, Warszawa 2009, s. 648
⁶J. Gwiazdomorski, w: System prawa rodzinnego i opiekuńczego, pod red. J. St. Piątowskiego, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk-Łódź 1985, s. 618
⁷A. Sylwestrzak, Obowiązek alimentacyjny rozwiedzionego małżonka ponoszącego wyłączną winę rozkładu pożycia, Gdańskie studia Prawnicze, Tom XIV, rok 2005, s. 864